Współczesne żywienie psa

Współczesne żywienie psa Opracowanie: dr Kazimierz Ściesiński, Dwumiesięcznik ZKwP "PIES" nr 1(273)1999
Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie aktualnego poglądu na żywienie tradycyjne psa oraz przeglądu niektórych dostępnych na polskim rynku pełnoporcjowych diet bytowych i leczniczych stosowanych w żywieniu psa, a także formy zachowań psa i problemy związane z jego żywieniem. Cz. I TRADYCYJNE ŻYWIENIE PSA Psy są zwierzętami udomowionymi od 12 tysięcy lat, a pod względem żywieniowym są uzależnione od człowieka. Jeśli są żywione nieprawidłowo, nie mogą samodzielnie uzupełniać braków pokarmowych i ujawniają się skutki niewłaściwego żywienia. Przy podawaniu karmy dla psów należy zapewnić zwierzętom: spokój, niezmienioną porę karmienia i czas jej trwania wynoszący około 20 minut. Karma musi być świeża o temperaturze około 38°C (Grunbaum 1988). Trzeba dbać, aby zwierzęta jadły samodzielnie, co sprzyja prawidłowemu zachowaniu w trakcie jedzenia i prawidłowej higienie żywienia. Psy muszą dostawać pełnoporcjową dawkę pokarmową. Podawanie nie zbilansowanej karmy może powodować niedożywienie lub zatrucie. Nieprawidłowe żywienie to podawanie nadmiernej ilości mięsa. Mięso zawiera zbyt dużo fosforu w stosunku do wapnia. Także istnieje zbyt duże niebezpieczeństwo żywienia psa kośćmi każdego rodzaju. Sprzyja to tworzeniu się w przewodzie pokarmowym złogów wapniowych, co powoduje zaczopowanie jelit, pęknięcia i zaparcia. Głównym celem tradycyjnego żywienia jest dostarczenie psu energii i składników pokarmowych zapewniających właściwe zbilansowanie dziennej diety. Dietę zbilansowaną możemy zdefiniować jako karmę, która stosownie do wieku i aktywności psa utrzymuje go w zdrowiu (Edney 1992, Taylor1992). Tradycyjne żywienie psa polega przede wszystkim na stosowaniu pokarmów odpowiednich dla jego przewodu pokarmowego typowego dla zwierząt mięsożernych (Smyczyński 1983). U psów przewód pokarmowy jest około 6 razy dłuższy od tułowia (Lisiecki 1976). Trzeba jednak pamiętać, że u psa - mimo od wieków trwającego przystosowania się do sposobu życia człowieka - przewód pokarmowy nadal w pewnym stopniu pozostał taki sam, jak u jego dzikich przodków. Jego silna, rozwinięta szczęka drapieżnika musi otrzymywać pokarm do gryzienia i nie nadaje się do żucia kaszki, ciastek i innych przysmaków. Jego stosunkowo krótki - w porównaniu z innymi gatunkami zwierząt - przewód pokarmowy nie potrafi wykorzystać większej ilości pokarmu roślinnego, gdyż nie posiada do ich trawienia odpowiednich enzymów, które posiadają np. przeżuwacze. Natomiast pies może za pomocą soków trawiennych żołądka rozłożyć i strawić nawet większą ilość mięsa (Teichmann 1974). Do normalnego funkcjonowania organizmu pies potrzebuje dziennie na 1 kg masy ciała 4-5 g białka, 1-2 g tłuszczu, 10-15 g węglowodanów (Lisiecki 1976, Grunbaum 1988). Nie można ściśle ustalić terminów i częstotliwości karmienia. Zależy to od wieku, wielkości, stanu fizjologicznego (ciąża, laktacja), użytkowości zwierzęcia, a także możliwości użytkownika. Psom młodym (do 6 miesięcy życia), sukom w ostatnim okresie ciąży i karmiącym oraz psom ciężko pracującym podajemy pokarm z reguły kilka razy dziennie (3-5), pozostałym 1-2 razy dziennie. Natomiast dorosłego psa karmimy 1-2 razy dziennie (Staniszewska 1986, Edney 1992. Każdy pies powinien mieć swoje własne naczynie na karmę i pojemnik na wodę. Naczynie to musi być starannie umyte przed każdym posiłkiem (Smyczyński 1983, Staniszewska 1986). Pokarm powinno podawać się zawsze świeży, o temperaturze pokojowej, a nie zimny lub gorący. Jeżeli pokarm przygotowujemy raz na dwa lub więcej dni i przechowujemy go w lodówce, należy zawsze pamiętać o jego podgrzaniu. Szczególnie niebezpieczny jest pokarm skwaśniały, stęchły i spleśniały. Jest on wtedy najczęściej przyczyną zatruć i chorób u psów (Teichmann 1974). Pies o ustalonym rozkładzie dnia, otrzymujący regularnie posiłki, również regularnie załatwia potrzeby fizjologiczne. Nie zjedzony pokarm powinien być usunięty z miski po upływie około 30 minut od odejścia psa. Niektóre psy starają się same sprzątnąć pozostawiony pokarm. Popychają miskę nosem pod meble lub wywracają ją i zakopują pod dywan, na którym stała. Psy najczęściej zjadają pokarm podchodząc do miski i zjadając go co jakiś czas lub najczęściej wieczorem, po zgaszeniu światła (Staniszewska 1986). Pokarm mięsny trawią psy łatwiej i szybciej niż inne zwierzęta. Dlatego głównym ich pożywieniem jest mięso. Jednak wyłączne żywienie mięsem również nie jest wskazane. Nadmiar mięsa przy obfitej diecie mięsnej odkładany jest w postaci tłuszczu, a więc podobnie jak przy skarmianiu nadmiaru węglowodanów i tłuszczów. Najlepsze jest mięso pełnowartościowe oraz wysokowartościowe, narządy wewnętrzne (wątroba, śledziona, serca, nerki). Małe znaczenie odżywcze mają płuca, gdyż zawierają dużą ilość tkanki łącznej (mogą stanowić pokarm uzupełniający). Niską wartość mają także: małżowiny uszne, jelita (Smyczyński 1983, Teichman 1974). Mięso surowe jest w zasadzie lepsze dla psów niż gotowane, gdyż zawiera pełny zestaw witamin i substancji smakowych. Jednak przy karmieniu psów surowym mięsem wydzielają one nieprzyjemną woń, co szczególnie niemiłe jest u psów pokojowych. Na surowo może być skarmiane jedynie mięso zdrowe. Padlina, ze względu na możliwość zakażenia lub obecności pasożytów, może być skarmiana tylko po dokładnym ugotowaniu (Teichmann 1974, Roskosz1961). Psy mogą być żywione mięsem ze wszystkich gatunków zwierząt. Nie powinno jednak być ono zbyt tłuste. Najlepszym mięsem jest wołowe i cielęce. Także profesor Mangold, znany specjalista od żywienia, zaleca podawanie mięsa końskiego jako pierwszego pokarmu stałego szczeniętom (Teichmann 1974. Tarkiewicz 1971). Źródłem białka, niezbędnego w jadłospisie psa, mogą być ryby morskie, jak dorsz, okonie morskie. Ryby zawierają dużo białka, witaminę A i fosfor. Mogą być podawane na surowo lub gotowane. Oczywiście duże ości muszą być usunięte. Nie wolno jednak karmić psów rybami solonymi, wędzonymi i marynowanymi (Teichmann 1974). Psy nie mogą dostawać ostrych dodatków, jak papryka, pieprz, gałka muszkatołowa itp. Psy łatwo przyzwyczajają się do ostrych dodatków w pokarmach i później nie chcą bez nich jeść swojego pokarmu. Jednakże dłuższe podawanie takich dodatków doprowadza do podrażnienia nerek i ich schorzeń. Nie można jednak pozbawić zupełnie psa dodatku soli, gdyż jest ona niezbędna w przemianie materii. Pożyteczne są sole zawarte w wodzie pozostającej po gotowaniu warzyw. Na tej wodzie z dodatkiem odpadków warzyw (byle nie zgnitych) można gotować pokarm dla psów (Smyczyński 1983. Teichmann 1974). Dzienne zapotrzebowanie psa na sól kuchenną wynosi około 15-20 g. Nadmiar soli wywołuje zaburzenia w przemianie materii (Lisiecki 1976). Wartość kości w żywieniu psów Jest przez wielu hodowców niedoceniana: kości cielęce, chrząstki i kruche kości wołowe stanowią dla naszych czworonogów niezbędny smakowity dodatek, ale pod warunkiem, że nie są zbyt wyługowane długotrwałym gotowaniem. Oczywiście nie można kości uważać za podstawę pokarmu, są one tylko dodatkiem. Jako dodatek do pokarmu stanowią źródło substancji mineralnych. Ponadto wzmacniają zgryz. Jednakże nie mogą to być kości piszczelowe lub rurowe, szczególnie z dziczyzny lub drobiu, gdyż są one kruche, ostre i mogą być niebezpieczne. Podobnie osłonki z wędlin ze sztucznych tworzyw i papieru są niejadalne i niestrawne (Smyczyński 1983. Teichmann 1974). Obecnie dodatek kości w żywieniu psa uważa się za szkodliwy, powodujący zaparcia i zaczopowania jelit. Doskonałe dla psów są specjalne psie suchary. Wyrabiają one zgryz i mechanicznie czyszczą zęby. Zawierają mączkę mięsną, kostną, rybną i zbożową. Są produktem wysoko odżywczym i łatwo strawnym. Dobre suchary powinny zawierać wszystkie niezbędne odżywcze składniki mięsne i roślinne. Jeżeli są dobrze wysuszone, mogą być dłuższy czas przechowywane i stanowią wygodne pożywienie w podróży, na polowaniu i w czasie wystawy. Nie mogą jednak być psy żywione wyłącznie sucharami (Teichmann 1974). Mleka wymagają tylko szczenięta i karmiące suki, jednakże nie można go podawać w nadmiarze. Natomiast zdrowy pies może się bez niego obejść, jeśli otrzymuje białko w postaci mięsa. Mleko musi być świeże lub dobrze zakwaszone. Nadkwaszone mleko łatwo wywołuje zaburzenia w czynności przewodu pokarmowego, zwłaszcza u młodych zwierząt (Smyczyński 1983, Teichmann 1974). Najlepszym tłuszczem zwierzęcym dla psów jest łój wołowy, a z roślinnych olej lniany, sojowy, słonecznikowy, arachidowy. Zawierają one nienasycone kwasy tłuszczowe, niezbędne dla organizmu, działają dodatkowo korzystnie na skórę i sierść (Forelle 1966). Pokarmy roślinne dzięki obecności węglowodanów, głównie skrobi, stanowią źródło energii. Dają uczucie sytości, które trudno osiągnąć przy żywieniu mięsem. Szczególnie chętnie stosowany jest ryż, gdyż jest on tani i łatwo strawny. Ponieważ jednak, w porównaniu z kaszami zbożowymi, jest bogaty w różne węglowodany, łatwo doprowadza do otłuszczenia i dlatego niewskazane jest karmienie nim przez dłuższy czas. Z tego samego powodu otyłe psy nie powinny otrzymywać klusek i innych potraw mącznych (Staniszewska 1986. Teichmann 1974). Ziemniaki podaje się w małej ilości, gotowane i dobrze rozgniecione. Żołądek psa wydziela soki trawienne rozkładające mięso (białko), natomiast ziemniaki są trawione słabo (Smyczyński 1983, Teichmann 1974). Większość psów nie lubi i instynktownie unika jedzenia roślin strączkowych (groch, fasola, soczewica). Zawierają one wprawdzie dużo białka roślinnego, ale pies nie jest w stanie go wykorzystać. Są one dla mięsożernych ciężkostrawne, wywołują wzdęcia, nawet jeżeli przed gotowaniem byty długo moczone i rozdrobnione. Strączkowe pozostają w przewodzie pokarmowym od 3 do 5 dni. Także kapusta wywołuje wzdęcia i dlatego nie należy jej podawać (Teichmann 1974). Także na żywienie mają wpływ składniki mineralne, z których szczególną rolę odgrywają: wapń, fosfor, sód. Wapń wpływa na skład kości i dodatkowo na funkcje serca i układu nerwowego. Fosfor wchodzi w skład krwi, a także niezbędny jest do prawidłowego przebiegu przemiany materii. Dużo wapnia i fosforu zawierają mączki zwierzęce: kostne, mięsno-kostne i rybne (Lisiecki 1976). Zapotrzebowanie na witaminy zaspokaja się dodając do pokarmu różne jarzyny i owoce. Należy przyzwyczajać do nich psa od wieku szczenięcego. Wskazane jest podawanie psu szpinaku, marchwi, cebuli i jabłek. Najlepiej podawać je do jedzenia na surowo dobrze rozdrobnione, ale tylko dorosłym. Młodym szczeniętom podawać tylko gotowane, gdyż surowe powodują zaparcia. Niedobór witamin powoduje zaburzenia w przemianie materii, hamuje rozwój organizmu (Teichmann 1974, Lisiecki 1976). Bardzo ważnym składnikiem, jak substancje odżywcze, jest woda, która jest niezbędna do normalnego przebiegu przemiany materii. Tak więc trzeba pamiętać, aby pies miał cały czas dostęp do świeżej i czystej wody po jej przegotowaniu (Smyczyński 1983, Teichmann 1974). - tradycyjne żywienie suk szczennych i karmiących Implantacja komórki jajowej następuje w czasie około 3 tygodni po zapłodnieniu i przed tym terminem zygoty odżywiają się przez tzw. mleczko maciczne. Dlatego suka zwiększa ciężar dopiero po tym okresie. W drugim miesiącu ciąży zapotrzebowanie na pokarm podwaja się. Niewystarczające pożywienie w tym okresie (zły skład pokarmu, brak odpowiedniej ilości, choroba suki) niekorzystnie wpływa na rozwój szczeniąt. Niedożywienie suki powoduje wysoką śmiertelność noworodków i obniża wydzielanie mleka. Podane wskaźniki procentowe dają orientacyjne zapotrzebowanie suki w drugim miesiącu ciąży: 60% węglowodanów, 25-30% białka wysokowartościowego, 10% tłuszczów (Staniszewska 1986). Zapotrzebowanie na wapń można uzupełnić przez podawanie kości, świeżej mączki kostnej oraz sucharów. Jest to jednak pokarm powodujący zaparcia. Ażeby temu zapobiec, w miarę postępowania ciąży zamiast kości i mączki podawać preparaty wapniowe. Zapotrzebowanie na biało najlepiej jest pokryć żywiąc nietłustym mięsem lub wysokowartościowymi narządami wewnętrznymi. Oprócz tego podawać mleko i wyroby mleczne (ser. twaróg) oraz surowe jaja. W miarę upływu czasu pokarm musi być bardziej treściwy. Dieta powinna być urozmaicona i zawierać niezbędne składniki, lekkostrawne i niezbyt objętościowe. Po około 40 dniu ciąży sukę karmi się 3-4 razy dziennie. Suka musi mieć cały czas dostęp do świeżej wody. Niektóre suki w ostatnich dniach ciąży cierpią na zaparcie. Można im podawać z pokarmem małe ilości oleju parafinowego lub tranu, który ponadto jest źródłem witamin (Teichmann 1974). Należy pamiętać, że pokarm dla suk karmiących musi zawierać trzy razy więcej białka aniżeli mleko krowie i ma być suce dostarczany do woli (Staniszewska 1986). Karmiąca suka, w przeciwieństwie do okresu ciąży, potrzebuje w miarę wzrostu szczeniąt coraz więcej pożywienia. Ilość ta zależy od liczebności szczeniąt i wzrasta w ciągu tygodnia o 10-15%. Do czasu odsądzenia szczeniąt zapotrzebowanie wzrasta 2-krotnie. W okresie karmienia suka powinna być żywiona 4 razy dziennie. Zapotrzebowanie na mleko uzupełnia się podając je z płatkami owsianymi lub sucharami i dodaje się fosforan wapnia. Oprócz tego podaje się zupę z drobno pokrojonym mięsem oraz rosół. Niewskazane jest jednak zbyt intensywne pojenie mlekiem, gdyż działa ono rozwalniająco i doprowadza nawet do biegunki, która występuje wtedy także u szczeniąt. 3-4 dnia po odsądzeniu można przejść z tej diety na pokarm bardziej treściwy, wysokobiałkowy (Teichmann 1974). - tradycyjne żywienie szczeniąt Karmienie szczeniąt zaczyna się w okresie odłączenia od matki. Odłączenie odbywa się w sposób naturalny, gdy szczenię osiągnie wiek 3-4 tygodnie (Edney1992). W tym wieku większość zwierząt jest już w stanie samodzielnie pobierać pokarm podawany w miseczce. Jednakże trzeba dopilnować, aby zjadły go szczenięta, a nie suka (Staniszewska 1986). Chętnie pobierają miękkie i wilgotne pokarmy, które są łatwe do trawienia. Szczenięta najchętniej zjadają rozdrobnione i posiekane pokarmy. Miot powinien być karmiony z kilku misek. Na okres odsądzenia najlepsze są produkty lekkostrawne, o dużej koncentracji składników pokarmowych i energii. Bardzo młode szczenięta lubią pokarmy puszkowane, natomiast sucha karma musi być namoczona w mleku lub w wodzie, gdyż jest mato smakowita dla osesków (Edney 1982). Zestawiając pokarm dla młodego psa trzeba pamiętać, że młody, rosnący i rozwijający się organizm wymaga szczególnie dużo białka i składników mineralnych do budowy swoich tkanek. Jeżeli w tym okresie nie zostaną zaspokojone jego potrzeby, to później nie uda się już tych braków nadrobić. Jedzenie musi być urozmaicone i powinno składać się z 2 części mięsa i 1 części pokarmu roślinnego. W pierwszych tygodniach można podawać psu matą ilość mleka, najlepiej rano na śniadanie, z sucharkami lub bułką (Teichmann 1974). Ze względu na dużą rozpiętość masy ciała i różny wiek, w jakim psy dochodzą do swojej kondycji dorosłej masy, okresy zmian w częstotliwości karmienia i ilości pokarmu będą zależały od rasy psa (Edney 1992). Ażeby nie przeciążyć przewodu pokarmowego jednorazowo zbyt dużą ilością pożywienia - początkowo szczeniaka karmi się 4 razy dziennie. Od piątego tygodnia życia można już żywić 3 razy dziennie. Po ukończeniu przez niego roku - zupełnie wystarcza 2-krotne dzienne żywienie (Teichmann 1974). Podczas pierwszych 6-8 miesięcy życia szczenięta rosną i zużywają pokarm w zadziwiająco szybkim tempie. Psom ras szybko rosnących pokarm powinien być podawany do woli, aby szczenię mogło pokryć całe zapotrzebowanie gwałtownie rosnącego organizmu. Jeżeli to zapotrzebowanie nie zostanie w pełni zaspokojone, konsekwencje - początkowo nieuchwytne - ujawnią się później (Staniszewska 1986) Rasy małe i miniaturowe osiągają swoją dorosłą masę w wieku 6-9 miesięcy, podczas gdy rasy bardzo duże nie dojrzewają przed upływem 18-24 miesięcy (Edney1992). - karmienie szczeniąt bez matki Wychowanie opuszczonych szczeniąt jest szczególnie trudnym zadaniem (Edney 1992). Matka szczeniąt nie musi umrzeć, aby pozbawić ich niezbędnego do życia pożywienia. Suka może odrzucić małe lub dawać za mato mleka. Wówczas nie należy podawać im pokarmu zastępującego mleka dla niemowląt, gdyż jest ono nieodpowiednie. Trzeba postarać się o pożywienie najbardziej zbliżone składem do mleka matki, najczęściej używa się mleka krowiego, mleka w proszku i specjalnych mieszanek mleko-zastępczych, które podajemy co 2-3 godziny do wieku około 3 tygodni (Staniszewska 1986,Ściesiński 1988). Jednakże najlepszą alternatywą w odchowie odrzuconych szczeniąt jest znalezienie innej suki, która będzie ogrywała rolę mamki (Edney 1992). Częstość karmienia jest kwestią otwartą. Dawniej zalecano karmić 6 razy dziennie. Obecnie uważa się, że 3-4 razy na dzień w zupełności wystarczy. Należy pamiętać o tym, aby szczenięta pobrały od matki siarę (tj. mleko w ciągu 1 do 3 pierwszych dni po porodzie). Zawiera ona nie tylko potrzebne szczenięciu w tym okresie składniki pokarmowe, ale również ma właściwości przeczyszczające i posiada przeciwciała, niezbędne do zabezpieczenia młodego organizmu przed chorobami. Przeciwciała mogą być przyswojone przez szczenię tylko w pierwszych 24-36 godzinach jego życia. Jeżeli własna matka nie może zapewnić szczeniakom siary, należy dołożyć starań, aby otrzymały ją od innej suki, która w tym dniu urodziła szczenięta. Jeżeli nie znajdziemy zastępczej matki, to pozostaje karmienie sztuczne. Stosowaną metodą sztucznego karmienia jest butelka ze smoczkiem. Dziura w smoczku musi być taka, aby mleko kapało z niej z szybkością 1 kropla na sekundę. Inaczej szczenię może się zachłysnąć (Staniszewska 1986). - tradycyjne żywienie psów dorosłych Zdrowy dorosły pies może być karmiony jedną karmą lub kombinacją różnych produktów (Edney 1992). Pies osiąga dojrzałość w momencie zakończenia wzrostu, a więc w wieku 1.5 roku. Dorosłemu psu wystarczy jednorazowe dzienne żywienie. Zazwyczaj podaje się jedzenie w południe. Należy podawać psu pożywienie specjalnie dla niego przygotowane. Od czasu do czasu można podać psu rano i wieczorem suchary. Bez szkody dla zdrowia może pies pościć jeden dzień w tygodniu. Tego dnia daje mu się jedynie czystą wodę i suchary. Bardzo ważne jest, aby zawsze o stałej porze żywić psa. Jeżeli żywi się psa jeden raz dziennie, pobrany pokarm zostaje dokładnie strawiony i wykorzystany. Psy dorosłe mogą dostawać jedzenie w porcjach: 1 część mięsa i 2 części pokarmu roślinnego (Staniszewska 1986). - tradycyjne żywienie psów pracujących Psy pracujące w okresie rozwoju powinny dostawać pokarm treściwy i pełnowartościowy (Smyczyński 1983). Pies pracujący jest tym zwierzęciem, które ma zróżnicowane i bardzo duże potrzeby energetyczne. Konieczna ilość dodatkowej energii zależy od rodzaju wykonywanej pracy. Psy pracujące spełniają wiele funkcji: są przewodnikami niewidomych. ciągną zaprzęgi w rejonach polarnych czy polują (Edney 1992, Staniszewska 1986). Najbardziej wydajne energetycznie są tłuszcze i rozpuszczalne węglowodany, dlatego głównym zadaniem diety przeznaczonej do wspomagania ciężkiej pracy Jest zapewnienie tych składników (Edney 1992). Są wyraźne zalecenia, aby psom pracującym podawać pokarm 3 razy dziennie. Tym samym eliminuje się zjadanie zbyt dużej ilości na raz, co może doprowadzić do wystąpienia wymiotów, luźnych stolców czy ostrego rozszerzenia żołądka (Staniszewska 1986). Wszystkie pracujące psy powinny przed zajęciami otrzymywać maty posiłek, gdyż pełen żołądek nie sprzyja efektywnej pracy. Główny posiłek powinien zapewnić 2/3 dziennych potrzeb. Jeżeli w czasie pracy przewidziany jest odpoczynek, to należy podać w tym momencie mały posiłek, a właściwą porcję udostępnić psu po zakończeniu obowiązków (Edney 1992). - tradycyjne żywienie psów chorych Chorobę pies zdradza osowiałością lub nadmierną ruchliwością, zmienionym wyrazem oczu, zmianą temperatury ciała (normalna 38-39'C), tętna (normalne 60-120 uderzeń, zależnie od wzrostu i wieku), brakiem apetytu, zaburzeniem w trawieniu, czasem zmienionym chodem, a nawet skomleniem i wymiotami (Smyczyński 1983). Pies chory nie może lub nie powinien (w zależności od rodzaju choroby) jeść niektórych składników lub rodzajów pokarmów. Psy chore, których dieta powinna być poddana analizie i zmianom, podzielono na dwie grupy: a - psy, u których pokarm jest przyczyną chorób, tj. zwierzęta cierpiące na choroby żywieniowe, b - psy, u których nastąpiły zmiany w funkcji narządów wewnętrznych i właściwa dieta ma za zadanie kompensowanie tych zmian. Zwierzęta pierwszej grupy, to w większości psy dotknięte chorobami niedoborowymi na skutek długotrwałego żywienia pokarmem niepełnowartościowym, pozbawionym witamin, składników mineralnych lub pokarmem o złej jakości. Jeżeli dieta nie zostanie skorygowana, u zwierząt występują nieodwracalne zmiany (Staniszewska 1986).
Serwis Molosy.pl www.molosy.pl www.KlubMolosa.pl Nowa Era Molosa	powrót do działu ZKwP - PIES kliknij tu!
Źródło: dr Kazimierz Ściesiński, Dwumiesięcznik ZKwP "PIES" nr 1(273)1999