|
 Czytelnia Molosy.pl >
Weterynaria >
ROZRÓD PSA CZ. II
CYKL PŁCIOWY
SUKI W ciągu całego życia zwierzęcia zachodzą w jego
organizmie zmiany hormonalne. Narastający we krwi, w miarę
zaawansowania rozwoju pęcherzyka jajnikowego, poziom
estrogenów powoduje stopniowe przygotowanie organizmu
samicy, a szczególnie jej narządów rozrodczych, do akcji
kopulacji, zapłodnienia i ciąży.
Estrogeny krążące we krwi powodują:
• znaczny wzrost ukrwienia wszystkich narządów rodnych
(przekrwienie i obrzmienie zewnętrznych narządów płciowych),
• wzrost oraz wykształcenie urzęsienia w komórkach błony
śluzowej macicy i jajowodów.
• wzrost komórek błony mięśniowej macicy oraz wytworzenie w
nich receptorów dla oksytocyny
• wykształcenie receptora dla progesteronu w komórkach błony
śluzowej i mięśniowej macicy.
• rozbudowę i uczynnienie gruczołów błony śluzowej macicy i
jajowodów.
• zmianę w strukturze komórek nabłonka pochwy
• rozrost przewodów mlekowych w gruczole mlecznym oraz
pobudzenie metabolizmu białek, tłuszczów, fosforu,
• zmiany w sposobie zachowania się samicy (poszukiwanie
samca, zezwolenie na kopulację) (Krzymowski. 1989),
• pełne przygotowanie samicy do rozrodu manifestuje się
wystąpieniem rui (estrus), która pojawia się cyklicznie w
ciągu roku, z częstotliwością zależną od gatunku zwierzęcia
i warunków, w jakich ono przebywa.
Większość suk przechodzi ruję co sześć miesięcy Okres między
rujami nazywa się cyklem rujowym lub cyklem płciowym. Suki
mogą być monoestralne, mające jeden cykl w roku, lub
diestralne, mające dwa cykle w roku (Krzymowski, 1989).
Cykl płciowy rozpoczyna się z chwilą osiągnięcia przez sukę
dojrzałości płciowej. Następuje to w wieku średnio 6-9
miesięcy zależnie od rasy i wychowania. Cykl ten powtarza
się u suki co 6-12 miesięcy (Ściesiński. 1988).
W procesie tym wyróżniamy 4 okresy tj.: 1) przygotowawczy
przedrujowy (proestrus)
2) okres rui. czyli cieczka (estrus)
3) zanikanie rui (metoestrus)
4) okres spoczynku płciowego (anoestrus).
W okresie przygotowawczym następuje dojrzewanie pęcherzyków
jajnikowych. zawierających komórki jajowe. Pęcherzyki
wydzielają hormony wywołujące rozrost błony śluzowej,
jajowodów. macicy i pochwy. Okres ten trwa około sześć do
dziesięciu dni i kończy się jajeczkowaniem (skrajne wahania
wynoszą od 3 do 21 dni). Faza ta sygnalizowana jest przez
pojawienie się krwawej wydzieliny i twardy obrzęk sromu. Na
tym etapie suka zaczyna przyciągać samców wyczuwających w
wydzielinie jej sromu, wydalanej z moczem, substancje
chemiczne zwane feromonami. Podczas tej przedowulacyjnej
fazy cyklu cieczki suka nie dopuści samca do siebie. Przy
próbach pokrycia jej będzie odskakiwać. siadać, warczeć lub
kłapać zębami. Właściwa cieczka (zwana rują) to okres
wydzielniczy W okresie tym następuje pękanie pęcherzyków
Graffa w jajniku, wypadanie komórki jajowej do lejka
jajowodu, wzmożony ruch jajowodu i przesuwanie się komórki
jajowej w kierunku macicy Objawia się intensywną czynnością
błony śluzowej, jajowodów, macicy i pochwy, których
wydzielina ma ułatwić kopulację. wędrówkę plemników,
zapłodnienie komórek jajowych i zagnieżdżenie się zarodków w
macicy Zapłodnienie następuje w początkowej części jajowodu.
Jajeczkowanie występuje po 24 godzinach (od początku rui) i
trwa 4-20 dni. Największy procent zapłodnień uzyskiwano
kryjąc sukę dwukrotnie w ciągu czterech pierwszych dni rui.
Przy braku zapłodnienia następuje obrzęk macicy i
zewnętrznych narządów rodnych. Stopniowo zanika aktywność
hormonalna jajników. Po 3-4 tygodniach narządy mają już
normalną wielkość.
Przemiany zachodzące w narządach rozrodczych towarzyszą na
zewnątrz objawy cieczki. Pierwszym objawem jest obrzęk
sromu, początkowo wyciek kilku kropel lekko różowego śluzu.
Około 5-6 dnia przybiera on intensywną barwę. Przed
jajeczkowaniem, w 8-9 dniu cieczki, znika krwiste
zabarwienie, śluz owulacyjny jest ciągliwy, wodnisty, jasny,
zwisa w postaci lepkiej nitki. Znajdują się tu substancje
wabiące psy Zmianie ulega zachowanie suki, robi się
niespokojna, interesuje się psami, zdezorientowana często
podejmuje ucieczkę.
Czas od 9 do 13 dnia nazywamy okresem tolerancji - w tym
okresie suka odstawia ogon, stoi nieruchomo, pozwala na
pokrycie przez każdego psa. W jajniku na miejscu komórki
jajowej tworzą się tzw. ciałka żółte przejściowe. Ciałko
żółte wytwarza hormon zwany progesteronem. Progesteron jest
konieczny do utrzymania ciąży - ustaje wypływ z pochwy,
zamyka się szyjka maciczna. Okres spoczynku jest okresem
względnej bezczynności układu rozrodczego suki i trwa około
3 miesięcy. Jajniki i macica przygotowują się do następnego
cyklu.
W cieczce suka przyciska grzbiet do dłoni właściciela,
odstawia ogon od sromu. Następuje spadek temperatury ciała
na około 24 godziny przed owulacją, później jej wzrost.
Istnieje test glukozowy (badanie laboratoryjne) ustalenia
cieczki. Komórka jajowa żyje około 24 godziny a plemniki w
żeńskich drogach rodnych zachowują żywotnośc około 3 dni,
ostatnio uważa się, ze dłużej. Optymalny okres do krycia to
9-13 dzień, ale zdarzają się przypadki, ze suka gotowa jest
do kopulacji już 7 lub dopiero 18 dnia. (Sciesiński. 1988) W
tym okresie wykonuje się wiele badań ujawniających gotowość
suki do zapłodnienia. np. badanie mikroskopowe wydzielin
pochwowych (cytologia pochwowa), biochemiczne i badania
oporności śluzu pochwowego.
Badanie śluzu pochwowego powinno się przeprowadzać
codziennie, m.in. aparatem Dramińskiego (Ściesiński. 1996),
co jest bardzo przydatne. gdy suka nie przejawia zmian
behawioralnych w zależności od fazy cyklu. (Kirk. 1983)
Suka powinna być pod troskliwą opieką, nie wolno pozwolić na
krycie innym samcem. Gdy nastąpiło niepożądane krycie suki,
należy udać się do lekarza weterynarii, który poda
odpowiednie preparaty hormonalne, które pozwolą uniknąć
przypadkowego miotu u suki (np. Stiiboestrol). (Carlsen ;
Gnffit. 1995) Cykl płciowy jest regulowany czynnikami
neurohormonalnymi, których ośrodek znajduje się w obrębie
mózgu, w przysadce mózgowej.
Początek estrus może nastąpić w ciągu 8-32 godzin po wylewie
LH. Doświadczenia na sukach z usuniętymi jajnikami poddanym
działaniu egzogennych hormonów sterydowych dowiodły, iż
zachowanie w prooestrus jest wywołane wzrostem poziomu
estrogenów, zaś w estrus ich spadkiem z jednoczesnym
wzrostem progesteronu. Tak wczesny okres rui jest
prawdopodobnie spowodowany przez spadek poziomu estrogenów
lub wzrostem progesteronu podczas fazy pęcherzykowej przed
szczytem estrogenów. Początek oestrus może również nastąpić
4-5 dni po wyrzucie LH i 2-3 dni po owulacji, szczególnie u
suk dojrzewających, gdy dochodzi do spadku stosunku
estrogenu i progesteronu w czasie szczytu LH. Okres
płodności samicy to 3 dni przed szczytem LH. czyli 5 dni
przed owulacją, a który to okres trwa do 7-8 dni po szczycie
LH. Szczyt płodności przypada na termin od wyrzutu LH do 4
dni po nim. Zalecane jest krycie wcześniej jak jest to
możliwe w estrus oraz jedna lub dwie powtórki w odstępie
dwudniowym. Wcześniejsze krycie dotyczy suk, u których do
momentu owulacji objawy rujowe są mato wyraźne, zaś
późniejsze zaleca się u suk, które akceptują samca pięć lub
wcześniej dni przed owulacją. Przydatnym jest badanie wymazu
z pochwy w odstępach jedno, dwudniowych. Wykorzystuje się tu
zmiany cytologiczne w błonie śluzowej pochwy Wzrost ilości
komórek częściowo skeratynizowanych do 95%-100% wymazu,
spadek leukocytów i komórek parabazalnych jest wskaźnikiem
sekrecji estrogenów do momentu wyrzutu LH i owulacji 3-4 dni
po wyrzucie LH. Komórki skeratynizowane zastępują komórki
częściowo skeratynizowane i dominują w środkowym i późnym
okresie rui. W okolicy wyrzutu LH dochodzi również do spadku
zawartości mukoprotein. Optymalnym momentem do krycia jest
moment spadku stosunku estrogen/progesteron w okolicach
wyrzutu LH. Ponadto spadek czerwonych ciałek w krwi w
wymazie wskazuje na wczesny estrus, gdy dochodzi do
przedowulacyjnego wydzielania progesteronu. Do spadku
komórek zrogowaciatych dochodzi około 78 dnia po wyrzucie LH.
Spadkowi temu towarzyszy wzrost zawartości komórek
intermedialnych i parabazalnych przy obniżaniu się poziomu
estrogenów. Jest to ostatni dzień, gdy można pokryć sukę. Od
zanotowania tego typu zmian można mówić o rozpoczęciu
dioestrus (metoestrus), towarzyszy temu również pojawienie
się leukocytów.
Czynniki te oddziałują na skracanie lub wydłużanie okresu
spoczynku, na długość cyklu, wpływając na centralny układ
nerwowy. Długość cyklu i odstępy czasowe między cyklami są
często przekazywaną cechą dziedziczną. Ustanie cyklu
płciowego jest zjawiskiem starzenia się suki. Zależy to od
rasy i metod chowu. (Ściesiński, 1988)
OWULACJA
Najważniejszym etapem cyklu płciowego jest owulacją. W
początkowym rozwoju pęcherzyka jajowego najbardziej
znaczącym hormonem gonadotropowym jest FSH. W końcowej fazie
przedowulacyjnej zwiększa się ilość wydzielanego do krwi LH.
W zależności od gatunku, tuż przed pojawieniem się
szczytowego poziomu estradiolu we krwi następuje gwałtowny
wzrost LH do krwi zwany wylewem. Następstwem wylewu jest
owulacją, której towarzyszy wyraźny wzrost stężenia FSH i
PRL we krwi. Powoduje to istotne zmiany w obrębie pęcherzyka
jajowego, które prowadzą do jego pęknięcia, czyli owulacji.
Jest to złożony wieloetapowy proces, który po uproszczeniu
ma następujący przebieg:
• LH powoduje unieczynnienie w płynie pęcherzykowym peptydu
inhibitora dojrzewania oocytu.
• mejotyczny podział oocytu i formowanie się pierwszego
ciałka kierunkowego.
• wzrost stężenia we krwi FSH powoduje się rozwijanie się w
komórkach ziarnistych pęcherzyka receptorów dla LH.
• LH przy współudziale PRL po połączeniu z receptorami
rozpoczyna szybką luteinizację komórek ziarnistych
pęcherzyka.
• następuje spadek poziomu w płynie pęcherzykowym estradiolu
i szybkie narastanie koncentracji progesteronu.
• LH i FSH uczynniąją plazminogen do czynnego enzymu
proteolitycznego - plazminy
• LH i FSH łącznie z progesteronem i prostaglandynami F2 i
E2 uczynniąją kolagenazę oraz enzymy lizosomalne i nasilają
rozwój fibroblastów, zwiększają kurczliwość włókien miękkich
gładkich.
• następuje stopniowe nadtrawianie ścianki pęcherzyka, które
trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu godzin.
• trawienie to powoduje pęknięcie ścianki pęcherzyka i
wyrzucenie oocytu z pęcherzyka do jajowodu. (Carlson i
Griffit. 1955)
Źródło: dr Kazimierz Ściesiński, ROZRÓD PSA CZ II,
Dwumiesięcznik PIES, Nr 4 (270) 1998, s.18-19
|
