PRA, czyli postępujący zanik siatkówki Cz. I

Część I. Przyczyny i sposoby diagnozowania u psów.
Choroby oczu są częste u psów i mogą występować pod wieloma postaciami, dotyczyć rożnych struktur narządu wzroku i mieć liczną etiopatogenezę. Postępujący zanik siatkówki (z ang. PRA - Progressive Retinal Atrophy), wśród wielu innych schorzeń takich jak anomalia oczu collie (CEA Collie Eye Anomaly), dziedziczna zaćma (HC Hereditary Cataract), wrodzona jaskra (Goniodysgenesis), dysplazja siatkówki (RD Retinal Dysplasia), przetrwałe hiperplastyczne ciało szkliste (PHPV Persistent Hyperplastic Piimary Vitreous) czy przetrwała błona źreniczna (PPM Persistent PupilIary Membarane) jest chorobą dziedziczoną z rodziców na potomstwo u wielu ras psów.

Postępujący zanik siatkówki jest spowodowany mutacjami genów odpowiadających za fizjologiczne funkcje komórek receptorowych siatkówki. Zachodzą w niej procesy fototransdukcji oparte na odbiorze dochodzących do oka bodźców świetlnych, przetwarzaniu ich na impuls nerwowy i przekazywaniu przez nerw wzrokowy korowym ośrodkom wzroku. Ze względów funkcjonalnych w siatkówce można wyróżnić dwie główne części: pierwszą wzrokową, nazywaną neurosiatkówką (z ang. neuroretina) oraz położoną zewnętrznie do niej warstwę nabłonka barwnikowego(RPE - retinal pigment epithelium) Neurosiatkówkę budują między innymi dwa rodzaje komórek światłoczułych (fotoreceptorowych): czopki, których funkcją jest widzenie kształtów i barw w jasnym oświetleniu, oraz pręciki odpowiedzialne za rozróżnianie zarysów przedmiotów szczególnie przy słabym natężeniu światła. Największe skupisko czopków znajduje się w centralnej części siatkówki, pręciki natomiast najliczniej występują na jej obwodzie. Nabłonek barwnikowy siatkówki odpowiedzialny jest za niszczenie zużytych, bądź uszkodzonych fotoreceptorów oraz za wytwarzanie nowych.
PRA jest grupą różnych genotypowo, a podobnych fenotypowo zaburzeń siatkówki u psów. Ważnym elementem w różnicowaniu zmian odgrywa wiek zwierzęcia, u którego pojawiają się pierwsze objawy kliniczne potwierdzone badaniem okulistycznym. Postępujący zanik siatkówki może występować w dwóch postaciach, jako:
- uogólniony postępujący zanik siatkówki (GPRA - generalised progressive retinal atrophy) związany z nieprawidłowym rozwojem pręcików i czopków oraz zaburzeniami procesów biochemicznych w nich zachodzącymi. Pierwszym objawem jest ślepota zmierzchowa stopniowo przechodząca w ślepotę całkowitą:
- dystrofia nabłonka barwnikowego siatkówki (RPED - retinal pigment epithelial dystrophy), określana także jako centralny postępujący zanik siatkówki CPRA - central progressive retinal atrophy), polegający na zwyrodnieniu komórek RPE prowadzącym do utraty prawidłowej funkcji neurosiatkówki. Zmiany te początkowo umiejscawiają się w centralnej części siatkówki, co powoduje utratę widzenia centralnego, z zachowaniem widzenia obwodowego. Utrata wzroku występuje znacznie wolniej niż przy GPRA i nie cechuje jej początkowa ślepota zmierzchowa. Zaznaczyć należy jednak, że na powstanie RPED mają wpływ nie tylko czynniki genetyczne, ale także niedobór, zaburzenia we wchłanianiu i metabolizowaniu witaminy E.
Na wyróżnienie zasługuje także dziedziczna dystrofia siatkówki (HRD - hereditary retinal dystrophy) briardów, określana również mianem wrodzonej nie postępującej nocnej ślepoty (CSNB - congenital stationary night blindness) (4.15). HRD została udokumentowana u polskich briardów przez zespół prof. M. Świtońskiego z AR w Poznaniu w porozumieniu z światowej sławy specjalistą zajmującym się podłożem genetycznym wielu PRA, prof. G. D. Aguirre (16). Psy chore na PRA, dzięki swoim wyostrzonym zmysłom, szczególnie węchowi oraz przestrzennej pamięci znanego im miejsca, mogą doskonale radzić sobie w życiu, często przy nieświadomości właściciela co do ich ślepoty. Ważne jest zatem prowadzenie dokładnych badań okulistycznych psów oraz, jeśli to możliwe, przeprowadzanie dostępnych badań molekularnych umożliwiających potwierdzenie dokładnej etiologii tych schorzeń. PRA jest odpowiednikiem zwyrodnienia barwnikowego siatkówki (retinitis pigmentosa) u ludzi i podobnie jak ono może być dziedziczony na trzy różne sposoby:
1. autosomalnie recesywnie - występuje, jako najczęstszy typ dziedziczenia postępującego zaniku siatkówki u psów. Oznacza to, że chore szczenię musi otrzymać po jednej kopii wadliwego genu recesywnego od obojga rodziców. Rodzice będą w tym wypadku bądź nosicielami, bądź zwierzętami chorymi. U nosicieli PRA najczęściej nie dochodzi do rozwoju choroby i są one jedynie rezerwuarem wadliwego genu recesywnego u danej rasy psów, powodując przenoszenie go na potomstwo i utrudniając eliminację wady z hodowli. Sposób przekazywania potomstwu recesywnego, wadliwego genu przez rodziców ilustruje Tabela 1.
2. autosomalnie dominujące oznacza to, że obecność pojedynczego wadliwego genu dominującego powoduje chorobę. Nie ma tu nosicieli genu, psy mogą być bądź zdrowe, bądź chore. Tą formę dziedziczenia PRA zaobserwowano i opisano u mastifów angielskich i bullmastiffów (www.mastiff.com. www.optigen.com.). Możliwy rozkład dominującego genu w hodowli pokazuje Tabela 2.
3. dziedziczenie związane z chromosomem płciowym X (X-linked PRA, XLPRA) występujące u siberian husky i samoyedów (2). Oznacza to. że gen powodujący PRA znajduje się na chromosomie X. Nosicielami mutacji są tylko osobniki żeńskie (X/X), a męskie (XIV) mogą być tylko zdrowe lub tylko chore. Podejrzewa się, iż w dziedziczeniu tej cechy u siberian husky suki nosiciele mogą wykazywać także częściowo zmiany siatkówkowe. Zjawisko to, nazywane losową inaktywacją chromosomu X (z ang. random X inactivation lub Iyonization), występuje także w dziedziczeniu umaszczenia u kotów (9). U suki, nosiciela genu XLPRA, część komórek siatkówki rozwinie się prawidłowo, a część, wykazując ekspresje genu wadliwego, ulegnie zwyrodnieniu. Zatem u osobnika posiadającego jedynie jeden recesywny gen wadliwy będzie dochodzić do wystąpienia postępującego zaniku siatkówki, lecz nie w takim natężeniu, jak u osobnika chorego.
Niezależnie od typu dziedziczenia podłoże molekularne PRA oraz charakterystyczne zmiany zwyrodnieniowe komórek siatkówki są stopniowo poznawane, także dzięki ich podobieństwu do retinitis pigmentosa u ludzi. Badanie genów leżących u podstaw postępującego zaniku siatkówki u psów pozwolić może na opracowanie metod nowoczesnej diagnostyki, a tym samym na aktywną eliminację zwierząt chorych i nosicieli mutacji z hodowli, przed wystąpieniem widocznych objawów klinicznych. Zbadano już i opisano podstawy molekularne tych schorzeń u niektórych ras psów. Najczęstszymi poznanymi przyczynami PRA są mutacje genów kodujących podjednostki enzymu cyklicznej fosfodiestrazy monofosforanu guanozyny cGMP (PDE6A. PDE6B. PDE6D. PDE6G), barwników wzrokowych opsyny i rodopsyny oraz białek błon cytoplazmatycznych czopków i pręcików oznaczanych jako transducyna (transducin), fosducyna (PDS. phosducin) i peryferyna (RDS/peripherin). Czynniki te biorą udział w skomplikowanych procesach fototransdukcji w komórkach fotoreceptorowych siatkówki i ich brak upośledza widzenie. Rozkład i rodzaj mutacji u poszczególnych ras psów przedstawia Tabela 3. Podane dane jednak ciągle są modyfikowane przez nowe badania, gdyż PRA u jednej rasy może być związane z genami różnych siatkówkowych czynników procesu widzenia.
Poznanie genów i mutacji odpowiedzialnych za powstawanie postępującego zaniku siatkówki u wielu ras psów pozwala na opracowanie testów genetycznych i na eliminację tej choroby z hodowli psów. Wielka praca przed naukowcami i wiele jeszcze starań muszą podjąć hodowcy oraz ich kluby, aby badania objęty większą ilość ras psów i aby znalazły się na to fundusze. Ważna jest tu współpraca między hodowcami i właścicielami psów a lekarzami weterynarii. W części drugiej postaram się przybliżyć problemy diagnostyki tej choroby oraz możliwości jej kontroli w hodowli psów rasowych.

Źródło: Serwis Molosy.pl www.molosy.pl